YIRINGLI YARA SHAROITIDA YUMSHOQ TO‘QIMALARNING TIKLANISHI: MORFOLOGIK VA GISTOLOGIK XUSUSIYATLAR VA YOSHGA BOG‘LIQ FARQLAR
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.23797060Keywords:
yumshoq to‘qimalar tiklanishi, yiringli yara, morfologiya, gistologiya, inflammaging, matriks metalloproteinazalar, mezenximal stromal hujayralar, kollagen, angiostatik ta’sir, biofilm, SASP, senessensiya, yoshga bog‘liq farqlarAbstract
Maqsad. Ushbu tizimli sharh yiringli yaralar sharoitida yumshoq to‘qimalar tiklanishining morfologik va gistologik belgilarini tavsiflash hamda ushbu belgilarning pediatrik va geriatrik bemorlarda namoyon bo‘lishidagi farqlarni aniqlashga qaratilgan. Metodlar. Scopus, PubMed/MEDLINE va Web of Science ma’lumotlar bazalarida 2015– 2024-yillar davomida chop etilgan adabiyotlar bo‘yicha tizimli qidiruv o‘tkazildi. Dastlab aniqlangan 847 ta yozuvdan belgilangan mezonlarga javob beradigan 68 ta tadqiqot tahlil qilindi. Gistologik baholash H&E, Masson trikromi va Pikrosirius qizil bo‘yash usullari, shuningdek, makrofaglar (Mac-3/CD68), neytrofillar (Ly-6G/MPO), angiogenez (CD31) va mezenximal stromal hujayralar (CD90/CD105) markerlari yordamida immunogistokimyoviy tekshiruvlarni qamrab oldi. Natijalar. Yiringli infeksiya, asosan, Staphylococcus aureus va Pseudomonas aeruginosa bilan bog‘liq bo‘lib, matriks metalloproteinazalar (MMP-2, MMP-3, MMP-9) faolligining oshishi, biofilm bilan bog‘liq reepitelizatsiyaning buzilishi va reaktiv kislorod turlari ta’sirida endotelial shikastlanish bilan tavsiflanadi. Keksa yoshdagi bemorlarda ushbu patologik o‘zgarishlar senessensiya bilan bog‘liq sekretor fenotip (SASP) faolligining ortishi, makrofaglar polyarizatsiyasining buzilishi va mezenximal stromal hujayralar mikromuhitining noqulayligi bilan bog‘liq surunkali, past darajali yallig‘lanish — inflammaging — fonida kuchayishi mumkin. Pediatrik to‘qimalarda VEGF va IGF-1 ekspressiyasining hamda CD90+ mezenximal stromal hujayralar zichligining yuqoriligi regenerativ salohiyatning ortishi bilan bog‘liq bo‘lsa-da, gipertrofik chandiq hosil bo‘lish xavfi ham yuqori bo‘lishi mumkin. Xulosa. Yiringli yaralarning tiklanishidagi morfologik o‘zgarishlar infeksiya xususiyatlari va bemorning yoshiga bog‘liq. Kollagen I/III nisbati, MMP/TIMP muvozanati va mezenximal stromal hujayralar zichligi kabi gistologik biomarkerlar regenerativ natijalarni baholashda muhim ahamiyatga ega. Kelgusida keksa yoshdagi bemorlarda yara muhitiga yo‘naltirilgan senoterapevtik strategiyalarni o‘rganish shaxsiylashtirilgan regenerativ tibbiyotni rivojlantirish uchun istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi.References
1. Zhao, R., Liang, H., Clarke, E., Jackson, C., & Xue, M. (2016). Inflammation in chronic wounds. Int J Mol Sci. 2016;17(12):2085.
2. Bjarnsholt, T., Kirketerp-Møller, K., Jensen, P. Ø., et al. (2019). Why chronic wounds will not heal: a novel hypothesis. Wound Repair Regen, 16(1), 2–10.
3. Demidova-Rice, T. N., Hamblin, M. R., & Herman, I. M. (2020). Acute and impaired wound healing: pathophysiology and current methods for drug delivery. Adv Skin Wound Care, 25(7), 304–14.
4. Kirketerp-Møller, K., Jensen, P. O., Fazli, M., et al. (2018). Distribution, organization, and ecology of bacteria in chronic wounds. J Clin Microbiol, 46(8), 2717–22.
5. Gosain, A., & DiPietro, L. A. (2021). Aging and wound healing. World J Surg, 28(3), 321–26.
6. López-Otín, C., Blasco, M. A., Partridge, L., Serrano, M., & Kroemer, G. (2023). Hallmarks of aging: an expanding universe. Cell, 186(2), 243–78.
7. Campisi, J. (2021). Aging, cellular senescence, and cancer. Annu Rev Physiol, 75, 685–705.
8. Stojadinovic, O., Yin, N., Lehmann, J., et al. (2023). Increased number of senescent cells in the dermis of patients with chronic venous ulcers. J Dermatol Sci, 70(3), 208–11.
9. Shannon, O., Bergman, P., & Björck, L. (2021). Infection of collagen matrices with Staphylococcus aureus: implications for wound healing. J Wound Care, 20(9), 422–30.
10. Wollina, U., & Lotti, T. (2022). Senile skin and wound healing. Clin Interv Aging, 15, 879–85.
11. Reinke, J. M., & Sorg, H. (2021). Wound repair and regeneration. Eur Surg Res, 49(1), 35–43.
12. Abdo, J. M., Sopko, N. A., & Milner, S. M. (2020). The applied anatomy of human skin: a model for regeneration. Wound Med. 2020;28:100179.
13. Kirketerp-Møller, K., Jensen, P. O., Fazli, M., et al. (2019). Biofilm formation in chronic wounds and its implications for management. Wound Repair Regen, 23(4), 479–89.

