GLUTEN BILAN BOG‘LIQ SALOMATLIK XAVFLARI VA OZIQ-OVQAT NAZORATINING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI: TANQIDIY ADABIYOTLAR SHARHI
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.22072017Keywords:
gluten, selyakiya, bug‘doy allergiyasi, noselyakik gluten sezgirligi, glutensiz parhez, ELISA, LC-MS/MS, gluten immunogen peptidlari.Abstract
Gluten bug‘doy, javdar va arpaning texnologik xususiyatlarini belgilaydigan oqsillar majmuasi bo‘lsa-da, selyakiya, IgE vositasidagi bug‘doy allergiyasi va noselyakik gluten yoki bug‘doy sezgirligida klinik xavf omiliga aylanadi. Ushbu tanqidiy sharhning maqsadi gluten bilan bog‘liq kasalliklarni farqlash, glutensiz parhezning klinik foydasi va dietologik xavflarini baholash, oziq-ovqat mahsulotlaridagi glutenni aniqlash usullari hamda parhezga rioya etilishini bevosita nazorat qilish imkoniyatlarini yagona tizimda tahlil qilishdan iborat. PubMed/MEDLINE, Crossref va FAO/JSST Codex Alimentarius materiallari 2026-yil 9-avgustgacha qidirildi. 2017–2026-yillarda nashr etilgan klinik qo‘llanmalar, tizimli sharhlar, meta-tahlillar, nazoratli sinovlar va laboratoriya tadqiqotlaridan 18 ta manba tanlandi; 2023–2025-yillardagi dalillarga ustuvorlik berildi. Tahlil selyakiyada umrboqiy glutensiz parhez zarurligini, biroq tijoriy glutensiz mahsulotlarga ortiqcha tayanish ratsiondagi tolalar, temir, folat, kalsiy va D vitamini bilan ta’minlanishni yomonlashtirishi mumkinligini ko‘rsatdi. Noselyakik sezgirlikda simptomlar glutenning o‘zi, bug‘doy fruktanlari va nosebo javobining turli ulushlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Oziq-ovqat nazoratida ELISA rutindagi asosiy usul bo‘lib qoladi; LC-MS/MS gidrolizlangan va murakkab matritsalarda peptidlarni tasdiqlash imkonini beradi, lateral oqim testlari esa joyida skriningni tezlashtiradi. Siydik va najasdagi gluten immunogen peptidlari yaqindagi ekspozitsiyani aniqlash imkonini beradi, ammo ularni klinik qarorlar bilan birgalikda talqin qilish lozim. Samarali boshqaruv tashxis, dietologik kuzatuv, ishlab chiqarish gigiyenasi va laboratoriya verifikatsiyasini birlashtirgan xavfga asoslangan modelni talab etadi.References
1. Gasparre N, Rosell CM. Wheat gluten: a functional protein still challenging to replace in gluten-free cerealbased foods. Cereal Chem. 2023;100:243–255. https://doi.org/10.1002/cche.10624.
2. Singh P, Arora A, Strand TA, et al. Global prevalence of celiac disease: systematic review and metaanalysis. Clin Gastroenterol Hepatol. 2018;16:823–836.e2. https://doi.org/10.1016/j.cgh.2017.06.037.
3. Rubio-Tapia A, Hill ID, Semrad C, et al. American College of Gastroenterology guidelines update: diagnosis
and management of celiac disease. Am J Gastroenterol. 2023;118:59–76. https://doi.org/10.14309/
ajg.0000000000002075.
4. McDermid JM, Almond MA, Roberts KM, et al. Celiac disease: an Academy of Nutrition and Dietetics
evidence-based nutrition practice guideline. J Acad Nutr Diet. 2023;123:1793–1807.e4. https://doi.
org/10.1016/j.jand.2023.07.018.
5. Lindfors K, Ciacci C, Kurppa K, et al. Coeliac disease. Nat Rev Dis Primers. 2019;5:3. https://doi.
org/10.1038/s41572-018-0054-z.
6. Cabanillas B. Gluten-related disorders: celiac disease, wheat allergy, and nonceliac gluten sensitivity. Crit
Rev Food Sci Nutr. 2020;60:2606–2621. https://doi.org/10.1080/10408398.2019.1651689.
7. Skodje GI, Sarna VK, Minelle IH, et al. Fructan, rather than gluten, induces symptoms in patients with selfreported non-celiac gluten sensitivity. Gastroenterology. 2018;154:529–539.e2. https://doi.org/10.1053/j.
gastro.2017.10.040.
8. de Graaf MCG, Lawton CL, Croden F, et al. The effect of expectancy versus actual gluten intake on
gastrointestinal and extra-intestinal symptoms in non-coeliac gluten sensitivity: a randomised, doubleblind, placebo-controlled, international, multicentre study. Lancet Gastroenterol Hepatol. 2024;9:110–123.
https://doi.org/10.1016/S2468-1253(23)00317-5.
9. Melini V, Melini F. Gluten-free diet: gaps and needs for a healthier diet. Nutrients. 2019;11:170. https://doi.
org/10.3390/nu11010170.
10. Russell LA, Alliston P, Armstrong D, et al. Micronutrient deficiencies associated with a gluten-free diet in
patients with celiac disease and non-celiac gluten or wheat sensitivity: a systematic review and metaanalysis. J Clin Med. 2025;14:4848. https://doi.org/10.3390/jcm14144848.
11. Li Y, Liu Q, Godefroy S, Li J, Chen Y. Gluten contamination of labelled gluten-free food products marketed
in China. Foods. 2025;14:2025. https://doi.org/10.3390/foods14122025.
12. Codex Alimentarius Commission. Standard for foods for special dietary use for persons intolerant to gluten.
CXS 118-1979. Rome: FAO/WHO; 2015. https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/codex-texts/allstandards/en/.
13. Yu JM, Lee JH, Park JD, et al. Analyzing gluten content in various food products using different types of
ELISA test kits. Foods. 2021;10:108. https://doi.org/10.3390/foods10010108.
14. Xhaferaj M, Muskovics G, Schall E, et al. Development of a barley reference material for gluten analysis.
Food Chem. 2023;424:136414. https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2023.136414.
15. Tissen E, Geisslitz S, Scherf KA. Absolute quantitation of celiac disease-active gluten peptides in gluten-free
barley beer by targeted nanoLC-MS/MS. Food Res Int. 2025;222(Pt 2):117703. https://doi.org/10.1016/j.
foodres.2025.117703.
16. Momeni A, Rostami-Nejad M, Salarian R, et al. Gold-based nanoplatform for a rapid lateral flow
immunochromatographic test assay for gluten detection. BMC Biomed Eng. 2022;4:5. https://doi.
org/10.1186/s42490-022-00062-2.
17. Stefanolo JP, Tálamo M, Dodds S, et al. Real-world gluten exposure in patients with celiac disease on glutenfree diets, determined from gliadin immunogenic peptides in urine and fecal samples. Clin Gastroenterol
Hepatol. 2021;19:484–491.e1. https://doi.org/10.1016/j.cgh.2020.03.038.
18. Coto L, Mendia I, Sousa C, Bai JC, Cebolla A. Determination of gluten immunogenic peptides for the
management of the treatment adherence of celiac disease: a systematic review. World J Gastroenterol.
2021;27:6306–6321. https://doi.org/10.3748/wjg.v27.i37.6306.

